Wystawa bursztyniarska w Muzeum w Łomży udostępniona była już od 10 kwietnia do 5 października 1950 roku. Była to pierwsza powojenna w Polsce czasowa ekspozycja prezentująca bursztyn. W 1958 roku zaprezentowano stałą wystawę „Jantar – bursztyn w dorzeczu Narwi Środkowej”. W 1980 roku Muzeum przeniosło się do wyremontowanego budynku przy ul. Krzywe Koło 1 i w tym samym roku udostępniono zwiedzającym wystawę stałą „Bursztyn dorzecza Narwi Środkowej” – w zasadzie przeniesioną z poprzedniej lokalizacji, w układzie opracowanym w 1958 roku przez Adama Chętnika. Prezentowana była do 2006 roku.
W grudniu 2015 roku otwarto w nowej lokalizacji przy ul. Dwornej 22c oraz w nowej aranżacji wystawę „Bursztyn w dorzeczu Narwi”. Została ona uznana za najlepszą wystawę w „Konkursie na najciekawsze wydarzenie muzealne 2015 roku w regionie podlaskim”.
Na zbiory działu bursztynu składają się:
- surowiec – formy naturalne: sople, krople, nacieki, bryłki, wypełnienia,
- formy naturalne i obrobione prezentujące odmiany bursztynu: pierwotne i wtórne,
- próbki ziemi bursztynowej z dorzecza Narwi,
- wyroby z bursztynu z obszaru dorzecza Narwi – m.in. naszyjniki kurpiowskie, medaliony, zawieszki, krzyżyki, różańce, wisiorki, spinki, bransoletki, pierścionki, guziki, klamerki, broszki oraz ozdoby wnętrz – kierce i pająki,
- narzędzia do poszukiwania i wydobywania bursztynu,
- warsztaty do obróbki surowca bursztynowego: tokarki i obrabiarki,
- półwyroby i materiały pomocnicze do obróbki bursztynu,
- surowiec i wyroby spoza obszarów nadnarwiańskich,
- wyroby imitujące bursztyn,
- inne obiekty: żywice, kora, pnie sosnowe, naczynia, meble, mapy, rysunki.
Zbiór działu bursztynu jest unikalnym zbiorem regionalnym w Polsce. Bogato dokumentuje i ilustruje niewielki fragment wielowiekowych dziejów bursztynu na terenach nadnarwiańskich. Ponieważ przez wiele lat był eksponowany jako wystawa stała, to właśnie bursztyn najbardziej kojarzony jest ze zbiorami naszego muzeum. Przyczyniły się do tego także liczne prezentacje kolekcji w różnych miastach Polski – od Krakowa po Gdańsk i od Białegostoku po Poznań – oraz wielokrotne pokazy zagraniczne:
- Niemcy – Norymberga, Düsseldorf, Passau, Bielefeld, Konstancja, Osnabrück, Lipsk, Bochum;
- Włochy – Wenecja (Pałac Dożów), Palermo;
- Rumunia – Bukareszt;
- Szwecja – Sztokholm, a także na wystawach i targach biżuterii.
Choć wyczerpały się dostępne złoża złota Północy na Kurpiach, ucichło terkotanie tokarek i przestały kręcić się kołowrotki, magia i czar „słonecznego kamienia” wciąż tutaj trwają. Mamy nadzieję, że pozostaną z nami na długo – także dzięki kurpiowskim bursztyniarzom, którzy nadal obrabiają to wyjątkowe „kurpiowskie złoto”, choć już nie pod strzechą i nie na kółku. 3 lutego 2022 roku „Bursztyniarstwo kurpiowskie z Puszczy Zielonej” zostało wpisane na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
dr Jerzy Jastrzębski
Muzeum Północno-Mazowieckie
18-400 Łomża, ul. Dworna 22c
www.muzeum.lomza.pl
Zdjęcia z wystawy „Bursztyn dorzecza Narwi Środkowej”:
fot. Bolesław Deptuła, Joanna Klama
Jerzy Jastrzębski
Od 1988 roku nieprzerwanie pełni funkcję dyrektora Muzeum Okręgowego w Łomży. Badacz i popularyzator historii regionu oraz dziedzictwa bursztynniczego. Autor licznych publikacji naukowych i popularnonaukowych, w tym monografii poświęconych tradycjom obróbki bursztynu na Kurpiach i w dorzeczu Narwi: Bursztyniarstwo na Kurpiach (1999), Bursztyniarstwo kurpiowskie (2002), Bursztyn w dorzeczu Narwi (2005) oraz pracy o Skansenie Kurpiowskim im. Adama Chętnika w Nowogrodzie (2007).
